هزارهها؛ بازماندگان امپراتوری کوشانی
هزارهها مردمانی هستند که امروزه بیشتر در مناطق مرکزی افغانستان یا هزارستان زندگی میکنند. جبر حاکمان دو صدسال اخیر افغانها، سبب شده که میلیونها هزاره آواره ملکهای دیگر شوند. کسانیکه برنامههای ما را دنبال کردهاند، میدانند که در هنگام حاکمیت عبدالرحمان، بیش از نصف ملک مردم هزاره از طرف افغانها به زور گرفته شد و آنان ناگزیر به کوهپایههای مرکزی پناه بردند. در این دوصدسال دشمنی با هزارهها به رنگها و بهانههای مختلف انجام شده و تا به امروز نیزادامه دارد. گفته میشود که هزارهها تاریخ چندانی ندارد و بازماندگان لشکر چنگیز هستند، آیا واقعاً همینگونه است؟ چرا عبدالرحمان اقدام به نسلکشی هزارهها کرد؟ چرا همواره همه حاکمان دو صد سال اخیر، با هزاره دشمنی داشتهاند؟ چرا تندیسهای بزرگ بودا را از بین بردند؟ چرا در بیستسال گذشته، بیشترین حملات بر هزارهها متمرکز بود؟ حالا پس از بازگشت گروه تروریستی طالبان، چرا مکانهای باستانی هدف دستبرد قرار میگیرد؟ آیا دشمنی با هزارها، ریشه تاریخی دارد؟ آیا هزارهها وارث بزرگترین تمدن و امپراتوری تاریخ افغانستان هستند؟ آیا افغانها از بازگشت روزهای درخشان و خوب گذشته هزارهها ترس دارند؟ اینکه با وجود تحولات گوناگون، سقوط نظام جمهوریت، برخلاف انتظار، پول افغانستان ارزش خود را حفظ کرده، از سایه سر هزارههاست؟ آیا میدانستیند که گنجینه بزرگ باختر که به طلا تپه معروف شده، یادگاری از نیاکان هزارهها است؟ پاسخ این پرسشها در مطلب بررسی میکنیم
قرنها
پیش از آنکه قبایل افغان یا پشتونها از دامنههای کوه سلیمان به سمت شمال حرکت
کنند، امپراتوری بزرگی در سراسر منطقه حکمروایی میکرد. این امپراتوری در تاریخ،
به عنوان کوشانیها مشهور شده که معروفترین امپراتور آن کنشکا بود؛ نیاکان هزارههای
امروز که در بسیاری کشورهای جهان آواره شدهاند. امپراتوری کوشانیها از تبار یوئِچیها
بودند که در ایالت سینکیانگ در غرب چین امروزی زندگی میکردند. آنان قلمرو
حکمروایی بزرگی را تشکیل دادند که شامل بخشهایی از کشورهای آسیای میانه، شبهقاره
هند و افغانستان امروزی بود. در یکصد سال گذشته، کاوشهای باستانشناسی در مناطق
مختلفف از جمله سرخ کوتل در منطقه چشمهشیر ولایت بغلان، بگرام در ولایت پروان، و
مهمتر از همه طلا تپه در ولایت بلخ امروزی نشاندهنده تمدن کوشانیها در این
منطقه است. همچنین اثار کشفشده در کشورهای آسیای میانه، پاکستان و هند امروزی
نیز تأیید میکند که این کشورها بخشی از قلمرو امپراتوری کوشانیها بوده است. به
صورت خلاصه، کوشانیها بر افغانستان، پاکستان، قرغیزستان، تاجیکستان، اوزبیکستان،
بخشهایی از هند و همینطور ترکمنستان امروزی حکومت میکردهاند. به بیان سادهتر،
در قرنهای اول و دوم میلادی، تنها چهار امپراتوری بود که بر سرزمین گسترده از
سواحل اقیانوس آرام در شرق، یعنی چین و جاپان امروزی گرفته تا غرب عالم، در
اقیانوس اطلس یا اروپای امروزی حاکم بودند. این امپراتوریها شامل هان یا هون،
کوشانیان، اشکانیان و رومیها بودند. جاده معروف ابریشم که شرق و غرب جهان قدیم را
به هم وصل میکرد، از قلمرو همین چهار امپراتور عبور میکردند و در کنار کالای
تجاری، اندیشه و فلسفه را میان مردمان آن زمان رد و بدل میکرد. امپراتوری کوشانی، مرکز قلمرو خود را در بلخ
امروزی تعیین کرد؛ چون پیش از آن، یونانیها در این منطقه حاکم بودند و بلخ را
آباد کرده بودند. کوشانیها در گسترش آیین
بودایی در آسیای میانه و چین و همینگونه رشد مکتب هنری گندهارا نقش بسیار مهم
داشتند. تندیسهای بزرگ بودا در وادی بامیان نیز در زمان کوشانیها در دل کوه بابا
کنده شد. همچنین گنجینهها و سکههای طلایی کشفشده از آن دوران ثابت میکند که از
راه تجارت، به خصوص امپراتوری روم، به ثروت بزرگی دست یافته بود. در سکههای دوره
کوشانیها، خدایان یونانی، هندی، بودایی و ایرانی نقش بسته که به باور تاریخنگاران،
بیانگر رواداری دینی در میان کوشانیان بوده است.
قدرتمندترین
فرمانروای کوشانیها، کنشکا بوده که 13 سال امپراتور بود و سنگنوشته رباطک نیز به
دستور او به زبان بلخی نوشته شده. در بخشی از این لوح آمده هر کجا که شاه و شخص
مهمی بود، در برابر خواست او تسلیم شد و او همه هند را به زانو در آورد. پایتخت
تابستانی کنشکا در بگرام امروزی واقع است و کشفیاتی که در دهه 1930 میلادی در این
منطقه انجام شد، آثار گرانبهای بسیاری از دوره درخشان کوشانی از آنجا به دست آمد.
آخرین پادشاه امپراتوری کوشانیهای بزرگ تا سال 225 میلادی در قدرت بود و با
لشکرکشی ساسانیها بر قلمروش، این امپراتوری رو به افول گذاشت شود، هرچند
بازماندگان این خاندان تا قرن چهارم پس از میلاد، بر بخشهایی از هند امروزی نیز
حکومت میکردند.
در کنار
آنچه گفته شد، آثار به جا مانده از دوره کوشانیها، تندیسها و نیایشگاههایی است
که تا هنوز در برخی مناطق پا برجا مانده
چون هنر در دوره کوشانیان رشد فوقالعاده داشت. در این دوران تجارت رونق گرفت و
شهرهای بسیاری ساخته شد. جاده ابریشم قدیم، از یادگارهای کوشانیان است که شرق و
غرب عالم را به هم وصل میکرد. در بگرام که در مسیر جاده ابریشم، بین کابل و
بامیان واقع بود، مکانهای باستانیای کشف شد که مربوط به دوره کوشانیان است. این
گنجینه شامل ظروف و تندیسهای شیشهای، چوبی، فلزی و ساختهشده از گچ است. همچنین
کالاهایی از یک اتاق کشف شد که قرار بوده به غرب برده شود، اما حدود 2هزار سال در
آنجا پنهان مانده بود.
همچنین
هزاران پیکره و آفریدههای دستساز دوره کوشانیها در 5 دهه از منطقه هده در جنوب
جلالآباد کشف شد. این ساحه در سالهای جنگ از طرف جهادیها تخریب شد و این ساحه
باستانی که یادگار شکوه دوره کوشانیها بود، به عمد یا از سر ناآگاهی به ویرانه
تبدیل شده است.
اسناد
تاریخی تأیید میکند که هزارههای امروزی بازماندگان کوشانیها هستند و اینکه چرا
حاکمان افغان با این مردم دشمنی دارند، به نظر میرسد ریشه در حس حسادت نسبت به
گذشته هزارهها دارد. حاکمان پشتون همواره کوشیدهاند تا این مردم را در فقر و
تنگدستی و بیسوادی نگه دارند تا از گذشته درخشان خود باخبر نشوند. تندیسهای بزرگ
بودا که ثابت میکرد، مربوط به نیاکان هزارههاست، عمداً از سوی طالبان منفجر شد.
اینکه هزارهها در هر جایی، از مسجد گرفته تا آموزشگاه و جاده هدف قرار میگیرند،
به این علت است که افغانها نمیخواهند که این مردم دوره درخشان گذشته خود را
بازآفرینی کنند. در سهسال گذشته، گروه تروریستی طالبان، بیشتر آنعده مکانهای
باستانی را هدف نابودی و دستبرد قرار دادهاند که به شکلی ربطی به گذشته مردم
هزاره دارد، از نواحی بلخ گرفته، تا سرپل و بامیان و سایر مناطق.
نسخه ویدیویی این نوشتار در کانال یوتیوب آیینه زمان:
هزارهها؛ بازماندگان امپراتوری کوشانی
منابع:
https://www.britannica.com/topic/Kushan-dynasty
نظرات
ارسال یک نظر