تکه‌ها

در برنامه قبلی، چگونگی به قدرت‌رسیدن عبدالرحمان خان، معمار دولت مرکزی در سرزمین افغانستان کنونی را مرور کردیم؛ سیاست‌گذاری او از این جهت مهم است که با گذشت بیش از یک‌سده از مرگش، سیاست در افغانستان بر همان روشی پیش برده می‌شود که او پایه گذارش بود؛ تمرکزگرایی و حفظ برتری قومی در سیاست به هر قیمتی، حتا اگر به بهای سقوط یک نظامِ تا حدودی دموکراتیک بیانجامد که برای ایجاد آن در بیست‌سال گذشته هزینه‌های زیادی پرداخت شده بود. بله؛ هماگونه که گفتیم، پس از مرگ شیرعلی خان، آتش جنگ خاندانی و کشمکش برای رسیدن به امارت کابل، میان سرداران محمدزایی باردیگر شعله کشید و در همین هنگامه، عبدالرحمان خان که در پی جنگ‌های درون خاندانی به سرزمین امارت بخارا گریخته بود، با اشاره انگلیس ‌ ها بازگشت و افزون بر شرایطی‌که در برنامه پیشین آنها را بر شمردیم، او در جریان گفت‌وگوها و مذاکرات مخفیانه‌ای که از چاریکار در شمال کابل با سِر کیوناری، افسر بریتانایی مستقر در کابل داشت، به آنها تعهد سپرده بود تا تمامی رهبران مبارزه با امپراتوری بریتانیا را از میان بردارد و امنیت و آذوقه لشکر آنان را تا داخل مرزهای هند بر...

عبدالرحمان نواسه دوست‌محمد خان، اولین حاکم سلسله محمدزایی یا بارکزایی و تنها پسر افضل خان، والی بلخ در زمان دوست محمد خان بود. بنابر روایت غبار در کتاب افغانستان در مسیر تاریخ، عبدالرحمن، علاقه‌ای به آموزش و دانش نداشت و هنگامی نه‌ساله بود، زیر نظر یک نظامی انگلیسی، به آموزش فنون نظامی شروع کرد. هنگامی‌که کودکی بیش نبود، از سوی پدر کلان و پدرش حاکم بدخشان، تخارستان و تاشقرغان منصوب شد. برای این‌که مشخص شود، چرا عبدالرحمن، در برابر همه مردم افغانستان راه ستمگری و سفاکی و خونریزی را در پیش گرفت، نیاز است که کمی به گذشته برگردیم. چنانچه گفتیم، پس از مرگ دوست‌محمد خان فرزندش شیرعلی به قدرت رسید، اما ویژگی جنگ قدرت موجود در میان قبایل سبب شد تا افضل، پدر عبدالرحمن این موضوع را بر نتابد و در همراهی با سایر برادران و برادرزاده‌هایش که هر کدام در بخشی از این ملک خداداد حاکم بود، در برابر شیرعلی ساز مخالفت را سر دادند و در نهایت هر کدام از او شکست خورده و به گوشه‌ای فراری شدند. از جمله عبدالرحمن نیز پس از شکست از لشکر اردوی کاکایش به سوی سمرقند فرار کرد و تا هنگام درگذشت شیرعلی زندگی در تبعید...

با مرور گذرا بر تاریخ سرزمین کنونی افغانستان است، متوجه شده‌اید که جنگ، بخش جدایی‌ناپذیری از این جغرافیا بوده و پس از 1747 و جدایی سرزمین‌های کنونی که افغانستان خوانده می‌شود، از ایران تاریخی، این جنگ‌ها بیشتر جنبه خاندانی و رقابت بر سر قدرت میان برادران و اعضای خانواده‌هایی را داشته که برای تاج و تخت به جان هم افتاده‌اند. هرچند در برنامه قبلی گفته بودیم که در ادامه کارنامه عبدالرحمان، حاکم خون‌آشام و ستمگر را مرور خواهیم کرد، اما مهم است که پیش از پرداختن به آن، ریشه جنگ‌های دوامدار و پایان‌ناپذیر در این جغرافیای شوم را بررسی کنیم. یکی از مسایل عمده در این بین، عیاشی سران قبایل بوده که هر کدام از خود حرم‌سرا و چندین زن داشته و ده‌ها فرزند. با به پایان رسیدن دوران حاکمیت یکی از سران قبایل، رقابت و درگیری میان برادران عمدتاً ناتنی و فرزندانی‌که از زنان متعدد به دنیا آمده بودند، بالا گرفته و هزینه خونریزی بر سر تاج و تخت را مردم بیچاره‌ای پرداخته که از بختِ بد در این سرزمین زندگی می‌کرده‌اند؛ چنانچه این چرخه باطل هنوز هم ادامه دارد. پس از آن‌که احمدخان ابدالی از دنیا رفت و تاج و تخت،...

، نام افغانستان پیش از دوران حاکمیت امان‌الله خان بر قلمرو خاصی اطلاق نمی‌شده است. البته واژه افغان، به عنوان نام یک‌قوم سابقه طولانی‌تری نسبت به افغانستان دارد و به یک‌گروه قومی‌ای گفته می‌شده که در دامنه‌های کوه سلیمان، در پاکستان کنونی می‌زیسته‌اند و به روایت اسناد مختلف تاریخی، از جمله سفرنامه ابن بطوطه، بویی از مدنیت نبرده و بیشتر به راهزنی و چور و چپاول کاروان‌هایی مشغول بوده‌اند که بین شرق و غرب در رفت‌وآمد بوده‌اند. امپراتوری درانی که در نتیجه کشمکش‌های قبیله‌ای و بر بنیاد غارت در نیمه سده هجده، پس از فروپاشی حکومت نادر افشار و به وسیله احمدخان ابدالی، یکی از سپاهیان او به وجود آمده بود، در اواخر سده از هم پاشید و تا ۱۸۲۰ محدود به شهرهای کابل، غزنی، پیشاور و قندهار می‌شد. از سوی دیگر، مناطق شمال هندوکش عرصه تاخت و تاز ازبیک‌ها و خان‌های بخارا بود، در حالی‌که هرات مستقل اداره می‌شد و جنوب هندوکش عرصه رقابت سرداران سدوزی، باکرزی و سیک ‌ ها بود. در همین سال‌ها، امپراتوری انگلیس به دنبال شایعه تهاجم فرانسه (از طریق فارس) به هند، در ۱۸۰۹ هیئتی را به ریاست الفنستون، به دربار شاه شجاع...