قزاقستان؛ الگوی توسعه و محور همکاری افغانستان
پس از
ترکمنستان، قزاقستان دومین کشور در منطقۀ آسیای میانه است که اشرف غنی، رییسجمهور
کشور به آن سفر میکند. این سفر دوروزه به دعوت نورسلطان نظربایف، رییسجمهور آن
کشور صورت گرفت. آقای غنی را در این سفر هیئت دولتی شامل بخش اقتصادی و فرهنگی
همراهی میکرد. محور گفتوگوهای آقای غنی و هیئت افغان با همتایان قزاقستانیشان،
عمدتاً روی مسایل اقتصادی/تجاری، سیاسی، توسعۀ انسانی و البته امنیت جهانی و چگونی
مبارزه با تروریسم بودهاند.
پس از
خروج نیروهای بینالمللی از کشور، گسترش فعالیتهای گروههای شبهنظامی و رشد
پیکارجویان وابسته به گروه جهادی داعش در افغانستان، نگرانی امنیتی کشورهای آسیای
میانه نیز بیشتر شده است. این کشورها از آنجا که چندین دهه عضویت اتحاد جماهیر
شوروی سابق را داشتند، طبیعی است که بخشی از قلمرو نفوذ روسیه شمرده میشوند و رشد
اسلامگراها در این منطقه مایۀ نگرانی روسیه از این جهت نیز است که با این کشورها
دارای منافع و مرز خاکی مشترک است. سفر رییسجمهور غنی به قزاقستان از این جهت
اهمیت دارد، ولی پیش از آن نیاز است تا به اهمیتی که قزاقستان در مناسبات منطقهای
و جهانی دارد، پرداخته شود.
به لحاظ
وسعت، قزاقستان نهمین کشور جهان است و از نظر جمعیت در ردۀ شصتودوم قرار میگیرد.
همانند بسیاری از کشورهای آسیای میانه، قزاقستان نیز دارای منابع غنی زیرزمینی است
که از جمله ذخایر نفت، گاز طبیعی، زغالسنگ، سنگ آهن، نیکل، کوبالت و مس از عمدهترین آنهایند.
ویژگی چندقومیتی قزاقستان در هنر و فرهنگ این کشور بازتاب یافته و فعالیتهای
فرهنگی و هنری این کشور شامل دو دستۀ عمدۀ سنتی/شرقی و غربی میشود. اقتصاد این
کشور تا حدودی متکی بر کشاورزی است و بیشترین تولید ناخالص داخلی و درآمد سرانه را
در میان جمهوریهای شوروی سابق داراست و نیز از اعضای مهم سازمان همکاریهای
شانگهای به حساب میآید. از سال ۱۹۹۳ تاکنون بیش از ۴۰ میلیارد دالر سرمایهگذاری
خارجی در بخش ذخایر زیرزمینی انجام شده است. همچنین تخمین زده میشود که قزاقستان
صاحب دومین منابع بزرگ در اورانیوم، کروم، روی و سرب و سومین در منگنیز، چهارمین
در مس و در مورد زغالسنگ، آهن و طلا نیز در بین ۱۰ کشور اول دنیا قرار میگیرد و
همچنین یازدهمین منابع بزرگ هم در نفت و هم در گاز طبیعی را در اختیار دارد.
به لحاظ شاخص توسعۀ انسانی سازمان ملل متحد، از میان
کشورهای عضو این سازمان، قزاقستان در ردۀ 66 و همردیف با روسیه قرار میگیرد.
این شاخص معیار نسبی برای سنجش امید به زندگی، سواد، چگونگی و سطح آموزش و استانداردهای
زندگی در جوامع بشری است. شاخص توسعه انسانی با استفاده از سنجش میزان رفاه بهویژه
در میان کودکان برآورد میشود. از این جهت قزاقستان در ردۀ بالای کشورهای در حال
توسعه قرار گرفته است.
نورسلطان نظربایف، رییسجمهور قزاقستان گفته است که کشورش
از سال 2002 بدینسو 20 میلیون دالر را صرف کمکهای انساندوستانه، بهویژه در زمینۀ
تولیدات موادغذایی به افغانستان کرده است. همچنین 50 میلیون دالر را در زمینۀ
آموزش دانشجویان افغان در این کشور هزینه کرده است. میزان دادوستد تجاری میان دو کشور
در سال گذشتۀ میلادی حدود 337 میلیون دالر بوده که در مقایسه با کشورهای همسایه،
نظیر پاکستان و ایران، رقم بسیار کم است. رییسجمهور قزاقستان بر ادامۀ کمکهای
آستانه در زمینههای توسعۀ انسانی و اقتصادی متعهد شده است. برنامۀ آموزشی
قزاقستان برای مردم افغانستان از سال 2010 بدینسو ادامه دارد که در قالب آن حدود
900 دانشجوی افغان در آن کشور مشغول تحصیلاند. از این جهت در کنار هند، ایالات
متحده و شماری از کشورهای اروپایی، قزاقستان سهم مهمی در توسعۀ انسانی افغانستان
دارد. آنچه افغانستان به آن نیاز مبرم دارد، توسعۀ انسانی است؛ از این جهت نقش
قزاقستان در آموزش دانشجویان افغان در بخشهای مختلف خیلی بااهمیت است. افغانستان
در کنار اینکه میتواند از نیروهای تحصیلکردۀ خود در بخشهای مختلف استفاده کند،
با کارآفرینی در زمینههای مختلف، زمینه را برای انتقال تجارب قزاقستان در زمینۀ
آموزشی و سایر بخشهای توسعۀ انسانی فراهم کرده میتواند.
مسئلۀ دوم، وجود زمینۀ بالقوۀ دو کشور در بخش توسعۀ اقتصادی
است. افغانستان و قزاقستان از جمله کشورهاییاند که منابع زیرزمینی دستنخورده، یا
در حال اکتشاف زیادی دارند. در عینحال واقعشدن افغانستان در میان دو منطقۀ آسیای
میانه و جنوب آسیا، موقعیت بینظیری را خلق کرده تا مسیر ترانزیتی مهم برای حملونقل
کالاهای بازرگانی و موادخام موجود میان این دو منطقه باشد. بهرغم آنکه قزاقستان
در حاشیۀ دریای خزر واقع است، ولی با توجه به کمبود موادخام طبیعی در منطقۀ جنوب
آسیا، افغانستان میتواند مسیر ترانزیتیای را برای انتقال ذخایر زیرزمینی کشورهای
آسیای میانه در کل، بهویژه قزاقستان به آسیای جنوبی و آبهای گرم فراهم کند. این مسیر
اما به دلیل ناامنیها در افغانستان و پاکستان، هرچند در برنامهها و طرحها
گنجانده شده، ولی هرگز به مرحلۀ اجرا نرسیده است. از این جهت همکاریهای بازرگانی
و حملونقل، به توسعۀ بیشتر اقتصادی دو کشور میانجامد و از اهمیت بالایی برخوردار
است. با وجودیکه در 14 سال گذشته میلیاردها دالر کمک جامعۀ جهانی به افغانستان
سرازیر شد، ولی کمترین کار زیربنایی انجام پذیرفت. مشارکت قزاقستان در این زمینه،
آنگونه که در بحثها میان رهبران دو کشور مطرح شده، از جمله در بخشهای اکتشاف و
استخراج منابع زیرزمینی و ساخت راهآهن که نقش عمده در حملونقل دارد، میتواند به
سود دو کشور باشد.
همانگونه
که پیشتر اشاره شد، طرفین در زمینۀ همکاریهای امنیتی نیز بحث کردهاند. دو طرف
توافق کردهاند تا همکاری متقابل ارگانهای باصلاحیت دو کشور در مبارزه مشترک با
تروریسم بینالمللی، تندروی و مواد مخدر تشدید شود. سالهاست که اسلامگراها تلاش
دارند تا زمینۀ سربازگیری و رشد را در کشورهای آسیای میانه برایشان فراهم کنند. با
توجه به این نکته که با گذشت زمان بر شدت فعالیت گروههای جهادی و تروریستی
افزوده شده و شبکههای تروریستی در اشکال مختلف سر برآورده و به فعالیتهایشان
شدت بخشیدهاند، همکاری میان افغانستان و کشورهای آسیای میانه بیشتر اهمیت مییابد.
گروههای تروریستی همواره نشان دادهاند که آسیای میانه یکی از مقاصد آنهاست. این
گروهها از شبکۀ القاعده گرفته تا جنبش اسلامی ازبیکستان، داعش، حزبالتحریر و
چندین سازمان دیگر در پاکستان و بخشهایی از خاک افغانستان به فعالیت پرداخته و
منتظر فرصتاند تا به آن سوی آمو خیز بردارند. از این جهت همکاری افغانستان نقش
حیاتی دارد و آسیای میانه مستلزم همکاری و هماهنگی با کابل است. حملات اخیر در
پاریس و طرحهای تروریستی پراکنده در دیگر کشورهای اروپایی، حکایت از این مسئله
دارد که تروریسم بیشتر از گذشته به تهدید بینالمللی تبدیل شده است. همین مسئله
سبب شده تا رییس سازمان امنیت داخلی آلمان از پدیدۀ «جنگ جهانی تروریسم» استفاده
کند. بنابراین و با توجه به کمترشدن حضور کشورهای غربی در افغانستان، همکاریها در
ابعاد گوناگون و گسترده با درنظرگرفتن منافع ملی کشور با دولتهای آسیای میانه، از
جمله قزاقستان، حیاتی است.
سرمقاله شماره 594 روزنامه جامعه باز
نظرات
ارسال یک نظر